ମହାଭାରତର ସ୍ବଳ୍ପାଲୋଚିତ ଚରିତ୍ର

ସଞ୍ଜୀବ କୁମାର ଦାସ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ମହାକାବ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମହାଭାରତ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ରାମାୟଣ୤ ମହାଭାରତ ମହାକାବ୍ୟକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲେଖାଯାଇଥିବା ସବୁଠାରୁ ଦୀର୍ଘ କାବ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ୤ ଏଥିରେ ଏକ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଶ୍ଳୋକ ଏବଂ ଅଠର ଲକ୍ଷ ଶବ୍ଦ ଅଛି୤ ଯୀଶୁଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ଜନ୍ମର ୪୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମର ପରବର୍ତ୍ତୀ ୪୦୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଋଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଏକ ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନକୋଷୀୟ କୃତି ଯାହା ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ନୀତିର ମୂଳଦୁଆ ଭାବରେ ମାନ୍ୟତା ଲାଭ କରିଛି୤
ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ସାହିତ୍ୟର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏବଂ ଦୀର୍ଘତମ ମହାକାବ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ଆଦୃତ ଯାହାକୁ ନୈତିକତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ମାନବ ସ୍ୱଭାବର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳ ସାଧନ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ୤ ସର୍ବାଧିକ ଶ୍ଳୋକରେ ରଚିତ ଏହା ଗ୍ରୀକ କବି ହୋମରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ଇଲିଆଡ୍' ଏବଂ 'ଓଡିସି' ର ମିଳିତ ଦୀର୍ଘତାରୁ ଦଶ ଗୁଣ ଅଧିକ୤ ଏହା ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ପାଠ୍ୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ୤ ପାଣ୍ଡବ-କୌରବ ଦ୍ୱନ୍ଦ ବା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ବ୍ୟତୀତ ଏଥିରେ ଜୀବନର ଯେଉଁ ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସମIୟୋଜନ କରାଯାଇଛି ସେଗୁଡିକ ହେଲା ଧର୍ମ (କର୍ତ୍ତବ୍ୟ), ଅର୍ଥ (ସମୃଦ୍ଧି), କାମ (ଇଚ୍ଛା) ଏବଂ ମୋକ୍ଷ (ମୁକ୍ତି)୤ ପୁନଶ୍ଚ, ଏହା କେବଳ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ କାହାଣୀ ନୁହେଁ; ଅଧିକନ୍ତୁ ଏଥିରେ ବିବିଧ ଚରିତ୍ର, ଜଟିଳତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଏବଂ ଧାର୍ମିକତା ଉପରେ ଗଭୀର ରେଖାପାତ କରାଯାଇଛି୤ ପ୍ରାୟତଃ "ପଞ୍ଚମ ବେଦ" ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଜ୍ଞାନର ଏହି ବିଶାଳ ଭଣ୍ଡାର ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟକୁ ରୁଦ୍ଧିମନ୍ତ କରିଛି I
ମହାଭାରତରେ ଅନେକ ଚରିତ୍ର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ମୁଖ୍ୟ ନାୟକଙ୍କ ପ୍ରଚ୍ଛଦରେ ରହି ଯାଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ କାବ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର,କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ଆଲୋଚିତ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କିଛି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟିପାତ ଏହି ଆଲେଖ୍ୟରେ I
ଯୁଯୁତ୍ସୁ : ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିବା ଏକମାତ୍ର କୌରବ ଭାଇ୤ ସେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ଜଣେ ଦାସୀଙ୍କ ଔରଷରୁ ଜାତ ଜନୈକ ରାଜପୁତ୍ର୤ ସେ ଏଇଥିପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ କବଳରୁ ବଞ୍ଚି ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥର ରାଜା ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ୤
ବିକର୍ଣ୍ଣ: ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଉ ଏକ ପୁତ୍ର୤ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଏକମାତ୍ର କୌରବ ଭାଇ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଯିଏ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ହରଣ ସମୟରେ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ୤ ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ତାଙ୍କୁ ବାଜି ଲଗାଇବାର କୌଣସି ଅଧିକାର ନାହିଁ୤
ସାତ୍ୟକି: ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବମାନିତ ଯୋଦ୍ଧା୤ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତ ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ୤ ସେ ପାଣ୍ଡବ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ କାରଣ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ I
ଶଲ୍ୟ: ନକୁଳ ଏବଂ ସହଦେବଙ୍କ ମାମୁଁ ଥିଲେ ସେ୤ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁର୍ଯୋଧନ ଛଳ କରି କୌରବ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ୤ ସେ ଜଣେ ଦକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ ଯିଏ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସାରଥି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କୌରବ ଶିବିର ମଧ୍ୟରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦ୍ୱନ୍ଦର ଏକ ସ୍ତମ୍ଭ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରି ତାଙ୍କ ମନୋବଳ ଦୁର୍ବଳ କରି ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ହତାଶ କରିଥିଲା୤
ଘଟୋତ୍କଚ: ଜଣାଶୁଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ବହୁତ କମ୍ ଆଲୋଚନା ହୁଏ୤ ଭୀମ ଏବଂ ହିଡିମ୍ବୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ୤ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀ ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ସେତେବେଳେ ସେ ରାତ୍ରିରେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ୤ ସେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ହେଲେ ସେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକା ସଠିକ ଭାବେ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ବିନାଶ ଘଟାଇଥିଲେ୤
ବର୍ବରିକ: ‘ତିନି ବାଣ ବାହକ’ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ସେ ଘଟୋତ୍କଚ ଏବଂ ଅହିଲାବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ୤ ସେ ପରାଜିତ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ନୀତି ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ ଥିଲେ୤ କୃଷ୍ଣ ଜାଣିପାରିଲେ ଯେ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ବିନାଶର କାରଣ ହେବ, ତେଣୁ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ବଳିଦାନ ସ୍ୱରୂପ ବର୍ବରିକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମାଗିଲେ୤
ଦୁଃଶାଳା: ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଏକମାତ୍ର କନ୍ୟା୤ କୌରବମାନଙ୍କ ଭଉଣୀ ଭାବରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭାଇ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ (ଜୟଦ୍ରଥ)ଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ବିତାଇଥିଲେ୤
ସଞ୍ଜୟ: ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସାରଥୀ ଏବଂ ପରାମର୍ଶଦାତା୤ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ "ଚକ୍ଷୁ" ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଏବଂ ବାସ୍ତବ ସମୟରେ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଓ ଅଘଟଣ ଯୁଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲା୤
ଅହିଲାବତୀ: ଘଟୋତ୍କଚଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ବର୍ବରିକଙ୍କ ମାତା୤ ସେ ଜଣେ ନାଗା ରାଜକୁମାରୀ ଥିଲେ ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ପରାଜିତ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଲଢ଼ିବାକୁ ଶିଖାଇଥିଲେ୤
ଆଉ ଏକ ଚରିତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱମାନଙ୍କ ପ୍ରଚ୍ଛଦରେ ରହିଯାଇଛି I ତାହା ହେଉଛି ଶିବି ରାଜ୍ୟର ରାଜା ଗୋବାସେନଙ୍କ କନ୍ୟା କ୍ଷତ୍ରୀୟ ରାଜକୁମାରୀ ଦେବୀକା୤ ମହାଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ର ପଞ୍ଚୁ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ବୈବାହିକ ଜୀବନ ରହସ୍ୟାବୃତ୍ତ I ପାଣ୍ଡବ ପାଞ୍ଚଭ୍ରାତା ଦ୍ରୁପଦନନ୍ଦିନୀ ଯାଜ୍ଞସେନୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ମାତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ବିତୀୟ ବିବାହ ଅଜ୍ଞାତ ବନବାସ ପୂର୍ବରୁ ଦେବିକାଙ୍କ ସହିତ ହୋଇଥିଲା୤ ସେମାନଙ୍କ ଔରସରୁ ଯୌଧେୟ ନାମରେ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଜାତ ହୋଇଥିଲା I ଯୌଧେୟ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଗ ନେଇ ବୀରଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ I
ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଅଜ୍ଞାତ ବନବାସ ସମୟରେ ଦେବୀକା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସହିତ ନ ଥିଲେ I ସେ ମାତା କୁନ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ରାଜ ଉଆସରେ ହିଁ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରିଥିଲେ I ଦେବିକା ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣା ମହିଳା ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି I ମହାକାବ୍ୟରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ "ରତ୍ନ" ଭାବରେ ଏକ ସମ୍ମାନିତ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ୤ ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସହିତ ହସ୍ତିନାପୁର ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ରହୁଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ସହିତ ଦୟାଳୁ ଏବଂ ସ୍ନେହ ଭରା ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ୤ ଦେବିକାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଯମ ଧର୍ମ ମହାରାଜଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମାତା ଉର୍ମିଳାଙ୍କ ଅବତାର ମଧ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଏ୤ ସେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜଣେ ସମର୍ପିତ ଅନୁଗାମୀ ଥିଲେ୤
ମହାଭାରତରେ ଦେବିକାଙ୍କ ନାମ ଆଦିପର୍ବରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି୤ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଯଦିଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଆଗରେ ତାହା ଫିକା ପଡିଯାଇଥିଲା୤ ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସହିତ ଭଲ ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ I ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ସମ୍ମାନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ I
ମହାଭାରତରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଏବଂ ଦେବିକା ଉଭୟ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପତ୍ନୀ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମହାକାବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖତା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଭୂମିକାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ୤ ଦ୍ରୌପଦୀ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରମୁଖ ନାୟିକା ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଯେତେବେଳେ ଦେବିକା ହେଉଛନ୍ତି ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ୤
ଦେବିକାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କିଛି ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ । ଏହା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଯେ ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହିମାଳୟକୁ ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭରେ ପତିତ ହୋଇଥାଇ ପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ପରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା୤ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏବଂ ମହାଭାରତରେ ଦେବିକାଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ନାହିଁ ଯାହା ଏହି ମହାକାବ୍ୟରେ ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଜଟିଳତା ଏବଂ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଥାଏ୤ ଏହି ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଭାବପ୍ରବଣ ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଯୁଦ୍ଧର ଜଟିଳ ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବେଶ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ୤







ସଞ୍ଜୀବ କୁମାର ଦାସ
କଲେଇ
ଭଦ୍ରକ
୬୩୭୧୬୧୯୦୦୫